Bir bitkiye baktığımızda çoğu zaman onun yalnızca ışığa bakan yüzünü görürüz. Gövdeyi, yaprağı, çiçeği, meyveyi… Oysa bitkinin kaderi çoğu zaman gözden uzakta, toprağın serin ve karanlık katmanlarında yazılır. Yaşamın asıl hikayesi yukarıda değil, aşağıda kurulur.
Yaklaşık bir asır önce botanikçi ve çayır ekoloğu John Weaver, bu görünmeyen cümleyi okumaya çalıştı. Amerika’nın farklı coğrafyalarında yüzlerce bitkinin kök sistemini tek tek kazdı, ölçtü, çizdi. Ortaya yalnızca bir bilimsel katalog değil, yeraltındaki yaşamın anatomisi çıktı. Weaver’ın çizimlerinde büyüleyici olan yeryüzünde birbirine benzeyen bitkilerin, toprağın altında bambaşka varoluş biçimleri taşımasıydı. Kimi derine iner; susuzluğa karşı hafızasını derin katmanlara yazar. Kimi yana yayılır; yakın çevresini ince bir ağ gibi yoklar. Kimi yoğunlaşır; bulunduğu yere sıkı sıkıya tutunur. Kimi dağılır; yaşamı genişleyerek arar. Kök, bir bitkinin yalnızca beslenme organı değildir. Onun dünyayla kurduğu ilişkinin biçimidir. Suyu nerede arayacağını, mineralle nasıl temas edeceğini, rüzgâra nasıl direneceğini, kuraklıkta ne kadar dayanacağını belirleyen sessiz zekâdır.
Fenomenoloji bize varlığın yalnızca görünen yüzeyden ibaret olmadığını söyler. Beden, dünyaya dışarıdan bakan bir göz değil; onunla temas eden, ondan etkilenen, onun içinde yer tutan canlı bir varoluştur. Kök de bitkinin dünyaya değme biçimidir. Derin ekoloji insanı doğanın efendisi değil, büyük bir ilişkiler ağının düğümü olarak görür. Kökler bu fikrin en somut imgesidir: bağımsız görünen her yaşam, aslında yeraltında başka yaşamlarla, mikroorganizmalarla, mantar ağlarıyla, suyla ve mineral katmanlarıyla sürekli ilişki içindedir.
Deleuze ve Guattari’nin “rizom” kavramı da burada yeniden anlam kazanır. Hayat tek bir merkezden, tek bir hiyerarşiden, tek bir gövdeden büyümez. Yatay yayılır, çoğalır, sapar, bağlanır, yeniden başlar. Kökler bize varoluşun çizgisel değil, ağsal olduğunu hatırlatır.
Şarap üreticisi içinse bütün bunlar soyut değildir. Çünkü asmanın karakteri de toprağın üstünde değil, altında başlar. Bir asmanın kökü kireçle, kil ile, kumla, bazaltla, eski deniz tabanlarıyla, fosilleşmiş kabuklarla temas eder. Bu temas üzümün su dengesini, beslenmesini, olgunlaşma hızını ve aroma derinliğini etkiler. Terroir dediğimiz şey yalnızca iklim, toprak ve coğrafya değildir; asmanın bütün bu unsurlarla kurduğu canlı ilişkidir. Yüzeye yakın yaşayan asma hızlı büyüyebilir; ama çoğu zaman kolay olanla yetinir. Derine inen asma ise daha az su bulur, daha çok zorlanır, daha yavaş olgunlaşır. Fakat tam da bu zorlanma, şarabın karakterine yoğunluk, katman ve hafıza olarak geri döner. Şarabın mineralitesi, çoğu zaman toprağın şiirsel adı değil; kökün derinlikte kurduğu ilişkinin damakta bıraktığı izdir.Bağcılıkta kalite, büyük ölçüde görünmeyenle ilgilidir. İyi şarap yalnızca güneşin değil, karanlığın da ürünüdür. Işığın olgunlaştırdığı üzümü, toprağın altında süren sabırlı bir pazarlık mümkün kılar.
Geleneksel bağlarda asma sıralarının başına çoğu zaman bir gül dikilir. Bu yalnızca estetik bir jest değil, eski bir bağcılık bilgisidir. Gül, bağın erken uyarı sistemidir; bazı mantar hastalıklarının, özellikle külleme gibi tehditlerin işaretlerini asmadan önce üzerinde gösterir. Bağcı gülü bu yüzden yalnızca güzelliği için değil, bağı dinlemek için de izler. Bağın girişindeki gül, görünmeyenin yüzeye gönderdiği ilk işarettir. Toprağın altında, havada, nemde, yaprakta başlayan bir dengesizlik önce onda belirir. Böylece gül, bağın süsü olmaktan çıkar; bağın nabzını tutan canlı bir sezgi organına dönüşür.
Bu da Weaver’ın çizimlerinde gördüğümüz şeye benzer: yaşamın asıl süreçleri çoğu zaman gözden uzakta işler, ama yüzeyde mutlaka bir belirti bırakır. İyi bağcılık biraz da bu belirtileri okuyabilme sanatıdır.
Weaver’ın yüz yıl önce çizdiği kök sistemlerine bugün baktığımızda yalnızca bitkilerin biyolojisini değil, yaşamın felsefesini de görürüz: Hiçbir şey yalnızca yukarı doğru büyümez. Her yükselişin altında bir derinleşme vardır.
İnsan için de böyledir. Sevinçlerimiz, kırılmalarımız, korkularımız, direnme biçimlerimiz, dünyaya tutunma yollarımız… Hepsi yüzeyde değil, içimizdeki karanlık toprakta biçimlenir. Birbirine benzeyen hayatlar yaşadığımızı sanırız; benzer şehirlerde, benzer ritimlerle, benzer gündelik alışkanlıklarla ilerlediğimizi düşünürüz. Oysa asıl farklılık çoğu zaman görünürde değil, derinlikte oluşur. Her insanın dünyayla kurduğu ilişki, görünmeyen bir iç topografya tarafından belirlenir.
Tıpkı bir bitkinin gövdesiyle köklerinin birbirinden ayrı düşünülememesi gibi, insan da yalnızca yüzeyiyle var olmaz. Onu besleyen, yönlendiren, sınırlarını çizen daha geniş ve sessiz bir ilişkiler ağı vardır. Bir bitkiyi anlamak için yalnızca çiçeğine bakmak yetmez. Bir şarabı anlamak için yalnızca kadehe bakmak yetmez. Bir insanı anlamak için de yalnızca yüzeye bakmak yetmez. Çünkü gökyüzüne doğru uzanan her şey, önce aşağıda kök salmak zorundadır.
Madam Wine 
Yorum bırakın